Hoạt động từ năm 2003 đến nay, Quỹ Giáo Dục Việt Nam (VEF), một cơ quan của chính phủ Liên bang Hoa Kỳ, được thành lập bởi Quốc hội Hoa Kỳ đã góp phần không nhỏ vào sự hợp tác và phát triển Việt - Mỹ trong lĩnh vực giáo dục đào tạo. Nhân kỷ niệm 15 năm bình thường hóa quan hệ Việt Mỹ, nhà văn Văn Cầm Hải đã có cuộc trao đổi với tiến sỹ sử học Stephen F. Maxner – CT HĐQT VEF. Tiến sỹ Stephen Maxner còn là Giám đốc Trung tâm Việt Nam tại Texas Tech University, một trong những trung tâm lưu trữ lớn nhất thế giới về lịch sử chiến tranh Việt Nam.

Hợp tác và phát triển giáo dục là một trong những điểm sáng trong 15 năm bình thường hóa quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Với tư cách là Chủ tịch HĐQT Quỹ Giáo Dục Việt Nam (VEF) của chính phủ Hoa Kỳ, ông có thể cho biết vai trò và những thành tựu của VEF đã đạt được trong thời gian qua?

VEF rất may mắn khi có nhiều bạn bè và người ủng hộ ở Mỹ và ở Việt Nam. Một số công việc quan trọng nhất của VEF trong việc góp phần vào tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa hai nước chúng ta là tạo ra những cơ hội cho sinh viên Việt Nam du học tại Mỹ. Đó là một trong những nhiệm vụ cốt lõi của chúng tôi. Cho đến nay, chúng tôi đã cấp học bổng cho hơn 300 sinh viên Việt Nam du học trong các lĩnh vực STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, và Toán). Một nhiệm vụ trọng tâm khác là chúng tôi hỗ trợ giảng viên Mỹ giảng dạy các lớp học tại Việt Nam cho sinh viên Việt Nam. Khi các chương trình này được kết hợp lại với nhau đã tạo ra những động lực thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa người dân ở cả hai nước chúng ta. Ngoài ra, VEF đã làm việc chặt chẽ với Chính phủ, các Bộ và các trường đại học ở Việt Nam, đặc biệt là Bộ GD-ĐT, Bộ KHCN. Thông qua đó, chúng tôi đang giúp giảng viên và các trường đại học ở Mỹ và Việt Nam kết nối và phát triển các dự án hợp tác nghiên cứu và học tập. Ngoài ra, VEF còn là đối tác sáng lập trong việc thành lập chương trình Việt Nam Open CourseWare cho phép sinh viên và giảng viên trong cả nước được tự do chia sẻ các tài liệu học tập trong lớp học.

Xin ông cho biết những cơ hội và thách thức trong việc thiết lập các chương trình hợp tác đào tạo với các trường ĐH tại Việt Nam, khả năng hỗ trợ về công tác kiểm định chất lượng của Hoa Kỳ đối với nền giáo dục Việt Nam?

Tôi nghĩ rằng có nhiều cơ hội to lớn để phát triển hơn nữa các chương trình hợp tác giữa các trường đại học Việt Nam và Mỹ. Nhu cầu đến Mỹ học tập của sinh viên Việt Nam ngày càng tăng, năm ngoái số lượng sinh viên Việt Nam đến Mỹ tăng 46%. Tôi nghĩ rằng có rất nhiều khả năng các trường đại học Hoa Kỳ có thể giúp Việt Nam phát triển các thỏa thuận nghiên cứu học thuật bằng cách sinh viên Việt Nam có thể bắt đầu học tại một trường đại học ở Việt Nam và hoàn thành chương trình học, nhận bằng tại một trường đại học ở Mỹ. Trong thời gian tôi làm việc với tư cách là giám đốc Trung tâm Việt Nam tại Texas Tech University, chúng tôi làm việc chặt chẽ với các bộ phận khác nhau ở Mỹ và Việt Nam để thành lập các loại chương trình học tập kết hợp. Lợi ích quan trọng của các chương trình này là giải quyết vấn đề về chất lượng chương trình đào tạo tại Việt Nam bởi một phần của thỏa thuận này là dành cho các trường đại học Việt Nam các chương trình giảng dạy của trường đại học ở Mỹ và giảng dạy bằng tiếng Anh. Kết quả là, các sinh viên sẽ được chuẩn bị tốt - cả về nội dung khóa học cũng như khả năng tiếng Anh để đến Mỹ tiếp tục học tập. Tôi nghĩ rằng thách thức lớn nhất đối với các chương trình này bao gồm kinh phí vì để tham gia, sinh viên Việt Nam và gia đình họ cần phải có khả năng chi trả học phí và lệ phí khi đến với các trường đại học Mỹ.

Là một tiến sỹ sử học có kinh nghiệm nghiên cứu lịch sử và hợp tác giáo dục đào tạo với Việt Nam trong nhiều năm qua, ông có thể chia sẻ những quan điểm của mình trong việc xây dựng mô hình đại học quốc tế nào phù hợp với Việt Nam để đảm bảo chất lượng cao nhưng không đánh mất bản sắc truyền thống của mình?

Việt Nam đã từng có các trường đại học xuất sắc với giảng viên xuất sắc. Nhưng Việt Nam đã bị tụt hậu so với nhiều nước khác, bao gồm các nước  Đông Nam Á về lĩnh vực nghiên cứu và công bố các công trình nghiên cứu trên tạp chí lẫn các tờ báo khoa học. Thành lập một trường đại học tiêu chuẩn quốc tế mà chỉ  tập trung vào nghiên cứu có thể làm nổi bật những tài năng và thành tựu của một số ít các nhà khoa học Việt Nam nhưng tác động của nó sẽ rất nhỏ hẹp. Tôi tin rằng Việt Nam sẽ được đáp ứng mục đích của mình tốt hơn nhiều nếu tập trung những nguồn lực vào việc tạo ra một mô hình thay đổi hệ thống giáo dục bậc cao khắp đất nước. Hiện nay, giáo sư đại học chỉ làm việc với mức lương đủ để duy trì cuộc sống của bản thân và gia đình họ. Kết quả là, họ phải tham gia vào các hoạt động khác bên ngoài giảng dạy và nghiên cứu để kiếm tiền nhiều hơn và có một cuộc sống thú vị hơn. Điều này có nghĩa giảng viên đại học sử dụng rất ít thời gian để tiến hành nghiên cứu mới và công bố kết quả nghiên cứu đó. Trước khi giảng viên đại học Việt Nam nhận được mức lương cần thiết để duy trì một tiêu chuẩn sống tốt đẹp, sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu của Việt Nam sẽ tiếp tục tụt hậu so với các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới. Tôi hy vọng Việt Nam sẽ sử dụng nguồn lực tài chính của họ để thúc đẩy và hỗ trợ các trường đại học hiện hành nói chung và giảng viên nói riêng để tạo nên sức ảnh hưởng mang tính hệ thống và quốc gia rộng khắp.

VEF có những chính sách gì để khuyến khích sinh viên Việt Nam tham gia chương trình học tập của quý vị? Và tại sao VEF chỉ chấp nhận các sinh viên trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật mà không có khoa học xã hội?

VEF tham gia và tiếp cận cộng đồng thông qua tổ chức hội thảo và cung cấp thông tin cho sinh viên tại các trường đại học trong suốt cả năm dài. Chúng tôi cũng tham gia hội chợ, triển lãm giáo dục đại học, quảng cáo trên báo, và tham gia vào các hoạt động tương tự để đảm bảo rằng sinh viên biết về VEF. VEF tập trung vào các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, và toán học) vì luật pháp Hoa Kỳ chỉ cho phép VEF tập trung vào những lĩnh vực nghiên cứu. Vì vậy, chúng tôi được uỷ quyền bởi  Quốc hội Hoa Kỳ để tập trung vào các lĩnh vực STEM và không được phép cung cấp học bổng trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn.

Điều đáng quan tâm nhất của ông trong mối quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước Việt Mỹ là gì? Làm thế nào để những mối quan tâm này trở thành hiện thực và mở ra những triển vọng mới trong lĩnh vực hợp tác giáo dục?

Tôi quan tâm nhất về các sinh viên trẻ và tài năng, các nhà nghiên cứu từ Việt Nam đến với các trường đại học Mỹ và sau đó quyết định ở lại Mỹ. Trong chừng mực hiểu biết của tôi, tôi hiểu tại sao một số sinh viên Việt Nam có thể muốn di cư và sống tại Mỹ sau khi họ kết thúc quá trình học tập của họ. Tôi không chắc chắn về các giải pháp cho vấn đề này. Cơ quan nhập cư của Mỹ được thiết lập để cho phép nhiều sinh viên ở lại Hoa Kỳ nếu một công ty Mỹ thuê họ làm việc. Bất cứ trường đại học Mỹ nào cố gắng hạn chế việc lựa chọn nhập cư của sinh viên Việt Nam (ví dụ, đòi hỏi rằng họ trở về Việt Nam sau khi họ tốt nghiệp) chỉ đơn giản là sẽ mất nhiều sinh viên Việt Nam khi họ có khả năng sẽ đi đến trường đại học khác tại Hoa Kỳ, ở những nơi không có các yêu cầu bắt buộc quay lại Việt Nam. Đây là vấn đề khó khăn và tôi không nghĩ rằng có một giải pháp dễ dàng.

Văn Cầm Hải