Chúng ta thường gặp thuật ngữ "trí tuệ" trong đời sống hàng ngày, nhưng hiểu nó và kích hoạt nó để "trí tuệ" đó ngày càng có ý nghĩa cho cuộc sống của từng cá nhân và cả nhân loại là một vấn đề đặt ra cho các nhà lãnh đạo, quản lý và giáo dục. Vậy trí tuệ là gì? Có cần khơi nguồn không? Khơi như thế nào…là những câu hỏi mà tác giả muốn chia sẻ cùng bạn đọc.

Trí tuệ là gì?

Khi cuốn tiểu thuyết "Hai vạn dặm dưới biển" ra đời nhiều người cho đó là tác phẩm văn học viễn tưởng, nhưng chỉ ít lâu sau câu chuyện viễn tưởng đó được con người biến nó thành hiện thực, và tương tự như vậy, chúng ta đã có những sản phẩm tưởng như không bao giờ có thể có, đó là những con tàu bay vào vũ trụ, thám hiểm mặt trăng và các vì sao... các sản phẩm sử dụng sóng truyền dẫn phát thanh, truyền hình, những chiếc máy tính đời mới liên tục ra đời và hoàn thiện, chính những sản phẩm đó đã làm đảo lộn sự nghi ngờ của con người về khả năng của trí tuệ.

Theo từ điển tiếng Việt: Trí tuệ là phần suy nghĩ, tư duy của con người, bao gồm những khả năng tưởng tượng, ghi nhớ, phê phán, lý luận, thu nhận tri thức... những khả năng này là nền tảng để có thể tiến tới thành phát minh khoa học, sáng tạo nghệ thuật. Còn từ điển Webster's New World College 1997 thì cho rằng: Trí tuệ là "năng lực phán đoán (nhìn nhận) đúng và đi theo một tiến trình hành động đúng đắn, hợp lý nhất dựa trên kiến thức/tri thức, kinh nghiệm, hiểu biết...".

Tuy nhiên còn nhiều định nghĩa khác về trí tuệ được xuất phát từ các góc nhìn, cách tiếp cận của các ngành khoa học khác nhau, nhưng tựu chung lại trí tuệ là năng lực tư duy trên nền tảng kiến thức được tích luỹ, cộng với kỹ năng tích hợp và ứng dụng trong thực tế, đem lại lợi ích cho cá nhân và cộng đồng. Bên cạnh đó có nhiều học giả lại cho rằng, không thể định nghĩa được trí tuệ mà chỉ nhận biết nó qua các thuộc tính.

Với cách nhìn toàn cục và phát triển chúng ta hãy tạm thừa nhận “Trí tuệ” là sản phẩm từ tư duy được tích luỹ trên nền tảng kiến thức được nạp vào bộ óc và thoát ra ứng dụng trong thực tế cuộc sống hàng ngày của cá nhân và cộng đồng mang lại hiệu quả cao và đích thực, có ích.

Có cần phải khơi nguồn “Trí tuệ” không ?

Trong bài tham luận tại Hội nghị Giáo dục tổ chức tại Singapore với chủ đề “Những nhà lãnh đạo mới. Nhà trường mới. Một tương lai mới”, tiến sĩ Robert Sternberg - giáo sư tâm lý học và giáo dục của Đại học Yale Hoa Kỳ, đã đặt vấn đề: “Tại sao nhà trường phải dạy để phát triển  trí tuệ ở học sinh?” Ông đã trực diện trả lời việc có cần phải khơi nguồn trí tuệ không, trong đó ông đã đề cập một cách rất cụ thể, sinh động về trí tuệ và tầm quan trọng của việc bồi dưỡng trí tuệ cho học sinh trong nhà trường. Đây mới là một vế của lý luận, nghĩa là phải nạp kiến thức cho con người theo lộ trình từ thấp đến cao và cũng cần có những bước đột phá, nhảy vọt để người cảm nhận hấp thụ nó, biến nó thành sản phẩm mới và đưa vào ứng dụng trong cuộc sống.

Còn vế thứ hai của vấn đề là thực tế, chúng ta cần đọc thêm những cuốn sách: “Những điều Trường Harvard thực sự dạy bạn” của Philip Delves Broughton; “Những điều Trường Harvard không dạy bạn” và cuốn sách “Những điều Trường Harvard vẫn không dạy bạn” của Mark H.Mc Cornack. Những cuốn sách này cho thấy các tác giả đã nhấn mạnh đến vai trò của môi trường, sự năng động của cá nhân trong việc phát triển tư duy và ứng dụng sản phẩm tư duy đó.

Có thể nói, không một nền giáo dục nào không chú ý đến việc khơi nguồn trí tuệ, chỉ có điều khơi nguồn đó như thế nào để trí tuệ đó được phát huy nhiều hơn, hiệu quả hơn. Ở Việt Nam, chúng ta có quyền tự hào về khả năng phát huy trí tuệ mà biểu hiện của nó là có rất nhiều em học sinh, sinh viên đạt điểm cao trong các kỳ thi quốc tế về các môn khoa học tự nhiên, xã hội và năng khiếu. Để tiếp tục có thêm nhiều học sinh, sinh viên phát huy được tiềm năng trí tuệ chúng ta cần có thêm nhiều giải pháp khơi nguồn và động viên, kích hoạt tiềm năng đó phát triển. Vấn đề này tưởng là trách nhiệm của nhà nước, của nhà trường, của các thày cô giáo là hoàn toàn sai lệch, mà nó cần sự nâng đỡ của từng gia đình, từng cá nhân học sinh, sinh viên trong việc kiên trì, tự giác thu nạp kiến thức và vận dụng kiến thức đó trong cuộc sống, biến nó thành cái có ích cho cá nhân và cộng đồng.

Khơi nguồn trí tuệ như thế nào?

Trên thế giới, đặc biệt ở các nước tiên tiến họ rất coi trọng việc khơi nguồn trí tuệ. Họ cấp học bổng cho sinh viên, tạo cho sinh viên nhiều cơ hội để tiếp cập với các nền trí thức tiên tiến thông qua việc cập nhật lý thuyết, thực tiễn thực hành và ứng dụng để từng cá nhân có thể tự do sáng tạo phát triển trí tuệ. Tuy nhiên việc khơi nguồn đó dựa trên những nguyên tắc mà một số nhà khoa học đã nêu ra như:

1. Nhìn nhận thành công, lấy việc thực hiện tiềm năng của cá nhân để đưa lại lợi ích cho cá nhân và cộng đồng.

2. Xuất phát từ ích lợi luôn phụ thuộc lẫn nhau. Vì vậy, phải biết cân bằng lợi ích riêng với lợi ích chung trong cộng đồng.

3. Trí tuệ phải được biến thành hành động có hiệu quả trên cơ sở của những hành động khôn ngoan.

4. Phát huy suy luận, phán đoán và ra các quyết định tương thích khôn ngoan.

5. Liên tục có những giải pháp thực hiện nhờ đó để đạt được mục đích mới.

6. Hình thành, phê phán và tích hợp các giá trị riêng vào tư duy để ứng dụng tốt hơn trong tương lai.

7. Các câu hỏi và các câu trả lời đều tiến hoá và hoàn thiện theo thời gian.

8. Khẳng định tầm quan trọng của tư duy đối thoại mà nhờ đó chúng ta hiểu được lợi ích và các ý tưởng từ nhiều quan điểm khác nhau.

9. Dạy học sinh tìm kiếm và đi đến lợi ích chung, một lợi ích mà ở đó ai cũng có phần chứ không phải chỉ mình và những người thân của mình được hưởng.

10. Khuyến khích và ban thưởng cho trí tuệ.

11. Dạy học sinh theo dõi và suy nghĩ các sự kiện trong cuộc đời, theo đó hướng cách nhìn nhận ra lợi ích của những người khác là bắt đầu nhận dạng những lợi ích của mình.

12. Xác định và hiểu được tầm quan trọng của việc phòng ngừa bản thân trước sức ép của lợi ích riêng của bản thân và lợi ích chung.

Vấn đề được mọi người quan tâm hơn cả đó là Nhà nước sử dụng nguồn trí tuệ đó như thế nào để cho các thế hệ trẻ thấy được trí tuệ được phát huy và đem lại sự phốn thịnh cho đất nước, cho cộng đồng. Ai cũng biết ở Việt Nam, việc khơi nguồn trí tuệ được quan tâm đặc biệt. Tuy nhiên cũng có những câu hỏi đặt ra: sự quan tâm đó đã đủ chưa? sự quan tâm đó thể hiện ở những chính sách cụ thể nào? các biện pháp, giải pháp mà Nhà nước đưa ra đã thiết thực và mức độ đã đủ kích hoạt trí tuệ chưa?... xin mời các bạn tham khảo và tự đưa ra câu trả lời sau khi nghiên cứu thông tin trên các trang điện tử: www.chinhphu.vn, www.moet.gov.vn. ; www.giaoducvietnam.vn

Minh Hương